खेतीको मौसम, खाली गोदाम : काभ्रेका किसान फेरि मल संकटको चक्रमा

बनेपा, धुलिखेल, पनौती, बेथानचोकका किसान धान रोपाइँको तयारीमा छन्। खेतमा पानी पुगेको छ, बिउ उम्रिएको छ, तर एउटा अत्यावश्यक वस्तु भने अझै पुगेको छैन—युरिया मल।

हरेक वर्षझैँ यस वर्ष पनि खेतीको मुख्य समयमा काभ्रेपलाञ्चोकमा रासायनिक मल अभाव चुलिएको छ। कृषि सामग्री कम्पनी लिमिटेडको धुलिखेल शाखामा युरिया मलको मौज्दात सकिएको छ। जिल्लाका लागि छुट्याइएको कोटा पनि समाप्त भइसकेको छ। बाँकी रहेको सीमित मौज्दातसमेत विभिन्न सहकारी संस्थाले पहिले नै बुकिङ गरिसकेका छन्।

यो केवल आपूर्तिको समस्या मात्र होइन, नेपालको कृषि व्यवस्थापनमा वर्षौंदेखि दोहोरिँदै आएको संरचनागत कमजोरीको अर्को उदाहरण पनि हो।

किन दोहोरिन्छ हरेक वर्ष उही समस्या

धान र मकै खेतीका लागि जेठदेखि साउनसम्मको समय सबैभन्दा महत्वपूर्ण मानिन्छ। यही समयमा मलको माग उच्च हुन्छ। तर विगतका वर्षहरूमा जस्तै यस पटक पनि माग र आपूर्तिबीच ठूलो खाडल देखिएको छ।

कृषि सामग्री कम्पनीका शाखा प्रमुख आलोक कुमारका अनुसार पाँचखाल, मण्डनदेउपुर, पनौती, नमोबुद्ध र तेमालबाट युरिया मलको माग अत्यधिक बढेको छ। कार्यालयले अभावबारे केन्द्र सरकारलाई जानकारी गराइसकेको भए पनि तत्काल समाधानको सम्भावना न्यून देखिएको छ।

प्रश्न उठ्छ—यदि मलको माग हरेक वर्ष लगभग उही समयमा हुने निश्चित छ भने राज्य किन पर्याप्त तयारी गर्न असफल हुन्छ रु

नेपाल सरकारले वर्षौंदेखि रासायनिक मल आयातका लागि विदेशी आपूर्तिकर्तामाथि निर्भरता कायम राखेको छ। ‘जिटुजी’ ९सरकार–सरकार० प्रणालीमार्फत खरिद प्रक्रिया अघि बढाइए पनि ढुवानी, खरिद प्रक्रिया र अन्तर्राष्ट्रिय बजारको उतारचढावले आपूर्ति प्रभावित हुने गरेको अधिकारीहरू बताउँछन्। तर कृषक संगठनहरू भने यसलाई योजना र व्यवस्थापनको असफलता मान्छन्।

तथ्याङ्कले के भन्छ

जेठ १० गतेसम्मको तथ्याङ्क हेर्दा काभ्रेमा सबैभन्दा बढी युरिया मल पाँचखालमा ८२६ टन बिक्री भएको छ। त्यसपछि मण्डनदेउपुरमा ६१४ टन, बनेपामा ६०७ टन, पनौतीमा ५९२ टन र धुलिखेलमा ५७४ टन बिक्री भएको छ।

यी तथ्याङ्कले जिल्लामा व्यावसायिक खेतीको विस्तार भइरहेको संकेत गर्छन्। केही वर्षअघिसम्म मलको कोटा नै नपाउने खानीखोला र महाभारतजस्ता क्षेत्रमा पनि अहिले माग बढिरहेको छ। सडक पहुँच विस्तार र व्यावसायिक खेतीको विस्तारसँगै कृषकहरूको रासायनिक मलमाथिको निर्भरता बढेको देखिन्छ। तर माग बढ्दै जाँदा आपूर्ति प्रणाली भने त्यही पुरानै गतिमा चलिरहेको छ।

अभावको अर्को असर स् कालोबजारी

सरकारी गोदाम खाली हुन थालेपछि बजारमा अर्को दृश्य देखिन थाल्छ—निजी व्यापारीको सक्रियता। किसानहरूका अनुसार सरकारी अनुदानमा उपलब्ध हुने मल सकिएपछि निजी क्षेत्रबाट चर्को मूल्यमा मल बिक्री हुन थालेको छ। यसले उत्पादन लागत बढाउँछ र अन्ततः किसानको नाफा घटाउँछ।

कृषि अर्थशास्त्रीहरू भन्छन्, मल अभावको समस्या केवल उत्पादनसँग सम्बन्धित विषय होइन। यसले खाद्य सुरक्षादेखि उपभोक्ता मूल्यसम्म प्रभाव पार्न सक्छ। समयमा मल नपाए उत्पादन घट्न सक्छ, जसको असर केही महिनापछि बजार मूल्यमा देखिन सक्छ।

समाधान कहाँ छ

विशेषज्ञहरूका अनुसार नेपालले हरेक वर्ष संकट व्यवस्थापनको मोडेलमा काम गरिरहेको छ। मल आवश्यक पर्ने समय आउनुअघि दीर्घकालीन योजना, पर्याप्त भण्डारण क्षमता र वितरण प्रणाली सुधारमा अपेक्षित ध्यान पुग्न सकेको छैन।

यस्तै अवस्थामा जैविक मल, कम्पोष्ट तथा स्थानीय स्रोतमा आधारित पोषण व्यवस्थापनबारे चर्चा हुने गरे पनि अधिकांश व्यावसायिक किसान अझै रासायनिक मलमै निर्भर छन्।

त्यसैले प्रश्न केवल यस वर्षको अभावको होइन। प्रश्न यो हो कि दशकौँदेखि दोहोरिँदै आएको संकट किन अझै समाधान हुन सकेको छैन रु

धान रोप्ने तयारीमा रहेका काभ्रेका किसानका लागि अहिले यो नीतिगत बहसभन्दा पनि तत्कालको चिन्ता हो। खेत तयार छ, मौसम अनुकूल छ, तर मल छैन।

र खेतीको मौसम कसैको प्रतीक्षामा बस्दैन।