‘तिनीहरू’ : समाजको ऐनामा किन्नर र हात्तीको साझा कथा

काठमाडौं । एउटा गाउँ छ, जहाँ हात्तीलाई गणेशको प्रतीक मानिन्छ। त्यही गाउँमा हात्ती बालीमा पस्ने डरले करेन्टसहितको तारबार लगाइन्छ, राँको बालिन्छ र लखेटिन्छ। त्यही समाजमा किन्नरहरूलाई शुभकार्यमा बोलाइन्छ, आशीर्वाद ग्रहण गरिन्छ, तर उनीहरूलाई समान नागरिक वा समान सम्बन्धका रूपमा स्वीकार गरिँदैन। अन्तर्राष्ट्रिय रूपमा चर्चित चलचित्र ‘तिनीहरू’ यिनै दुई यथार्थलाई एउटै कथामा गाँस्ने प्रयास हो।

७९ औँ कान्स फिल्म फेस्टिभलको प्रतिष्ठित ‘अन सर्टेन रिगार्ड’ खण्डमा छनोट भई ‘जुरी पुरस्कार’ जितेको तथा नेपालबाट ९९ औँ ओस्कर अवार्डका लागि सिफारिस भएको चलचित्र ‘तिनीहरू’ अहिले नेपाली हलहरूमा प्रदर्शनरत छ। निर्देशक अविनाश विक्रम शाहको यो चलचित्रले किन्नर समुदायको जीवनलाई केन्द्रमा राखे पनि यसको दायरा त्योभन्दा धेरै फराकिलो छ। यसले समाजले सम्मान र बहिष्कारलाई एकैसाथ कसरी अभ्यास गर्छ भन्ने प्रश्न उठाउँछ।

चलचित्रका निर्माता अनुप पौडेलका अनुसार ‘तिनीहरू’ केवल एउटा समुदायको कथा नभई समाजको संरचना, स्वीकृति र अस्वीकृतिको जटिल सम्बन्धलाई बुझ्ने प्रयास हो। अन्तर्राष्ट्रिय दर्शकमाझ पनि फिल्मले चर्चा पाउनुको एउटा कारण यही विषयवस्तु रहेको उनी बताउँछन्। नेपाली समाजको विशिष्ट सन्दर्भमा निर्माण भएको कथा भए पनि यसले उठाएको प्रश्न विश्वव्यापी रहेको निर्माता पौडेलको भनाइ छ।

चलचित्रको केन्द्रमा छिन् पिरती। उनी किन्नर समुदायकी गुरुआमा हुन्। शुभकार्यमा आशीर्वाद दिएर जीविकोपार्जन गर्ने समूहको नेतृत्व गरिरहेकी पिरतीको संसार समूहकी सदस्य अप्सरा हराएपछि बदलिन्छ। अप्सराको खोजीमा निस्कँदा उनले समाज, राज्य र व्यक्तिहरूको व्यवहारका अनेक तहसँग सामना गर्नुपर्छ।

कथाको सतहमा यो हराएकी व्यक्तिको खोजी हो। तर कथा विस्तार हुँदै जाँदा अप्सरा एउटा पात्र मात्र रहँदैनन्। उनी राज्यका अभिलेख, सामाजिक सम्बन्ध र सार्वजनिक स्वीकार्यताभन्दा बाहिर धकेलिएका धेरै मानिसहरूको प्रतिनिधि पात्रका रूपमा देखिन्छिन्। अप्सराको खोजी क्रमशः अस्तित्वको खोजी र पहिचानको खोजीमा रूपान्तरण हुँदै जान्छ।

चलचित्रको सबैभन्दा बलियो पक्ष भनेको हात्ती र किन्नर समुदायबीच निर्माण गरिएको समानान्तर विम्ब हो। निर्देशक शाहले हात्तीलाई केवल वन्यजन्तुका रूपमा प्रस्तुत गरेका छैनन्। उनीहरूलाई आफ्नो परम्परागत बाटोमा हिँड्न खोज्ने तर मानवीय विस्तारका कारण विस्थापित हुँदै गएका जीवका रूपमा चित्रण गरेका छन्।

जीवशास्त्रीहरूका अनुसार हात्तीको समूहलाई प्रायः सबैभन्दा अनुभवी पोथी हात्तीले नेतृत्व गर्छ। पुस्तौंदेखि प्रयोग हुँदै आएको बाटो पछ्याउँदै समूह अघि बढ्छ। तर त्यही बाटोमा मानव बस्ती विस्तार भएपछि द्वन्द्व सुरु हुन्छ। चलचित्रमा यही यथार्थलाई किन्नर समुदायको अनुभवसँग जोडिएको छ।

पिरती पनि आफ्नै समुदायकी गुरुआमा हुन्। उनी आफ्ना सदस्यहरूको संरक्षण र नेतृत्वको जिम्मेवारी बोकेर हिँडिरहेकी छन्। तर जसरी हात्तीलाई आफ्नो पुरानो बाटोमा हिँड्न अवरोध गरिन्छ, त्यसरी नै पिरती र उनका समुदायका सदस्यहरूलाई पनि सामाजिक संरचनाभित्र बारम्बार अस्वीकार गरिन्छ।

फिल्मले बारम्बार एउटा प्रश्न दोहोर्‍याइरहन्छ—समाजले सम्मान कसलाई गर्छ र स्वीकार कसलाई गर्छ ? हात्तीलाई देवताको रूप मान्ने समाज किन त्यसलाई आफ्नो छेउमा देख्न चाहँदैन ? किन्नरहरूको आशीर्वाद ग्रहण गर्ने समाज किन उनीहरूलाई समान हैसियत दिन तयार हुँदैन ? चलचित्रको कथावाचन यही प्रश्न वरिपरि घुमेको देखिन्छ।

निर्देशक शाहले दृश्य र प्रतीकको प्रयोगमार्फत यी प्रश्नहरूलाई अझ प्रभावकारी बनाएका छन्। आगो चलचित्रको एउटा महत्त्वपूर्ण प्रतीक बनेर उपस्थित हुन्छ। हात्ती लखेट्न प्रयोग हुने राँको र किन्नर समुदायमाथि गरिने हिंसाका दृश्यहरूबीचको समानताले सामाजिक बहिष्करणको स्वरूपलाई संकेत गर्छ।

ध्वनिको प्रयोग पनि चलचित्रको अर्को उल्लेखनीय पक्ष हो। जंगलका आवाज, हात्तीको उपस्थिति र किन्नर समुदायको तालीले कथाको वातावरण निर्माण गर्छ। विशेषगरी तालीको प्रयोगले विशेष अर्थ बोकेको छ। सुरुमा शुभकामनाको संकेत बनेको ताली क्रमशः भावना, सामूहिकता र प्रतिरोधको भाषामा बदलिँदै जान्छ।

चलचित्रले प्रेम र मानवीय सम्बन्धका आयामलाई पनि समेटेको छ। पिरती र ढोलकवादकबीचको सम्बन्ध तथा अप्सराको जीवनले किन्नर समुदायलाई केवल सामाजिक पहिचानको दायरामा सीमित नराखी उनीहरूका व्यक्तिगत अनुभूति, चाहना र असुरक्षालाई पनि उजागर गर्छ। यसले पात्रहरूलाई प्रतीकभन्दा बढी मानवीय बनाउँछ।

फिल्मको अर्को महत्त्वपूर्ण पक्ष राज्यको उपस्थितिभन्दा अनुपस्थितिलाई देखाउनु हो। अप्सरा हराएपछि सहयोग खोज्ने प्रयासहरू प्रभावकारी नबन्दा कथा व्यक्तिगत पीडाबाट बाहिर निस्केर संरचनागत बेवास्ताको प्रश्नतर्फ मोडिन्छ। यसले कानुनी, सामाजिक र प्रशासनिक संरचनाभित्र अल्पसंख्यक समुदायको स्थानबारे बहस जन्माउँछ।

निर्माता अनुप पौडेलले अन्तर्राष्ट्रिय मञ्चमा फिल्मले प्राप्त गरेको सफलताले नेपाली कथाहरू विश्वका दर्शकसम्म पुग्न सक्ने सम्भावना प्रमाणित गरेको बताउँछन्। उनका अनुसार ‘तिनीहरू’को शक्ति यसको स्थानीयपनभित्र लुकेको सार्वभौमिक प्रश्नमा छ। फरक देखिने मानिस वा जीवप्रति समाजले बनाएको दूरी नेपालमा मात्र होइन, विश्वका धेरै समाजमा देखिने यथार्थ हो।

यस अर्थमा ‘तिनीहरू’ किन्नर समुदायको कथा मात्र होइन। यो हात्तीहरूको कथा पनि हो। यो स्वीकार गरिएका तर अपनाइएका छैनन् भन्ने अस्तित्वहरूको कथा हो। अझ गहिरो रूपमा हेर्दा यो ‘हामी’ र ‘तिनीहरू’ बीच समाजले कोरेको सीमारेखाको कथा हो। चलचित्रले त्यो सीमारेखा मेटाउने प्रयास नगरे पनि त्यसलाई दर्शकसामु स्पष्ट रूपमा देखाइदिन्छ। त्यसैले ‘तिनीहरू’ एउटा पात्र वा समुदायको कथा भन्दा पनि समकालीन समाजको आत्मपरीक्षण गर्ने सिनेमाटिक दस्तावेजका रूपमा उभिएको छ।