असार १५ : किसानको खुसी, दही–चिउराको स्वाद र स्थानीय उत्पादनको उत्सव

नेपालको कृषि संस्कृति र जीवनशैलीसँग गहिरोसँग जोडिएको पर्व हो असार १५। राष्ट्रिय धान दिवसका रूपमा मनाइने यो दिन किसानका लागि खेतमा पसिना बगाउने उत्सव हो भने आम नेपालीका लागि दही–चिउरा खाने सांस्कृतिक पर्व पनि हो। यही परम्पराका कारण यस वर्ष पनि मुलुकभर दही र चिउराको व्यापार उल्लेखनीय रूपमा बढेको छ। एकातिर किसानहरू रोपाइँमा व्यस्त देखिए भने अर्कोतिर बजारमा दही र चिउराको मागले नयाँ रेकर्ड कायम गरेको छ।

यस वर्ष असार १५ का दिन मुलुकभर करिब ७५ लाख लिटर दही खपत भएको छ। दुग्ध विकास संस्थान (डिडिसी) र निजी डेरी उद्योगहरूको तथ्याङ्क अनुसार एक अर्ब रुपैयाँ बराबरको दही बिक्री भएको छ। त्यस्तै भक्तपुरको प्रसिद्ध ताइचिन चिउरा मात्रै एकै दिन ४० टन बिक्री भएको छ। यसले दही–चिउरा केवल परिकार मात्र नभई नेपाली संस्कृति, कृषि र स्थानीय अर्थतन्त्रसँग जोडिएको जीवनशैली बनेको स्पष्ट देखाउँछ।

किसानको पर्व

असार १५ नेपाली किसानका लागि वर्षकै सबैभन्दा महत्वपूर्ण दिनमध्ये एक हो। वर्षभरको खाद्यान्न उत्पादनको आधार मानिने धान रोपाइँ यही समयमा गरिन्छ। खेतमा पानी भरिएपछि किसानहरू रोपाइँमा जुट्छन्। हिलोमा पस्दै, गीत गाउँदै र परम्परागत शैलीमा रोपाइँ गर्ने चलनले यो दिनलाई उत्सवमा रूपान्तरण गरेको छ।

नेपालको अर्थतन्त्र र खाद्य सुरक्षामा धानको महत्वपूर्ण योगदान छ। धान उत्पादनले देशको कृषि प्रणाली मात्र होइन, ग्रामीण जीवन र संस्कृतिलाई पनि प्रभावित गर्छ। त्यसैले असार १५ लाई किसानको श्रम, आशा र भविष्यसँग जोडिएको पर्वका रूपमा लिइन्छ।

दही–चिउरा : श्रम र स्वादको संगम

रोपाइँको कामबीच किसानलाई ऊर्जा दिने परिकारका रूपमा दही–चिउराको प्रयोग हुँदै आएको छ। सजिलै तयार गर्न सकिने, पौष्टिक र शीतलता प्रदान गर्ने भएकाले दही–चिउरा असार १५ को पहिचान बनेको हो।

दहीमा प्रोटिन, क्याल्सियम, भिटामिन बी–१२ लगायतका पोषक तत्व पाइन्छन्। यसले पाचन प्रणालीलाई सुदृढ बनाउने, रोग प्रतिरोधात्मक क्षमता बढाउने तथा शरीरलाई शीतलता प्रदान गर्ने विज्ञहरूको भनाइ छ। चिउराले आवश्यक कार्बोहाइड्रेट उपलब्ध गराउँछ, जसले शरीरलाई ऊर्जा दिन्छ। त्यसैले दही र चिउराको संयोजनलाई सन्तुलित तथा स्वास्थ्यवर्द्धक भोजन मानिन्छ।

एक दिनमै ७५ लाख लिटर दही

दुग्ध विकास संस्थान (डिडिसी) का सूचना अधिकारी नीलकण्ठ गौतमका अनुसार असार १५ का दिन डिडिसीमार्फत मात्र एक लाख लिटर दही बिक्री भएको छ। उपत्यकामा ३० हजार लिटर र बाहिरी जिल्लामा ७० हजार लिटर दही खपत भएको उहाँले जानकारी दिनुभयो। गर्मी मौसमका कारण विशेषगरी तराई क्षेत्रमा दहीको माग बढी हुने गरेको उहाँको भनाइ छ।

नेपाल डेरी एसोसिएसनका अध्यक्ष प्रह्लाद दाहालका अनुसार निजी डेरी उद्योगसहित मुलुकभर एक अर्ब रुपैयाँ बराबरको दही बिक्री भएको छ। उहाँले पछिल्ला वर्षहरूमा दही–चिउरा खाने चलन झन् विस्तार हुँदै गएको बताउँदै स्वदेशी दूध तथा दुग्धजन्य पदार्थको प्रयोग बढाउन आग्रह गर्नुभयो।

ताइचिन चिउराको बढ्दो लोकप्रियता

दहीको मागसँगै चिउराको व्यापार पनि उकालो लागेको छ। विशेषगरी भक्तपुरको ताइचिन चिउरा असार १५ मा अत्यधिक रुचाइने स्थानीय उत्पादन बनेको छ।

चिउरा व्यवसायी तथा भक्तपुर घरेलु तथा साना उद्योग सङ्घका निवर्तमान अध्यक्ष वीरेन्द्र जतिकाअनुसार यस वर्ष असार १५ का अवसरमा काठमाडौँ उपत्यका र काभ्रेपलाञ्चोकका विभिन्न बजारमा करिब ४० टन ताइचिन चिउरा बिक्री भएको छ।

भक्तपुरमा करिब २५ वटा चिउरा उद्योग सञ्चालनमा छन्। ती उद्योगबाट दैनिक करिब २५ टन चिउरा उत्पादन हुने गरेको छ। स्थानीय किसानबाट खरिद गरिएको धान प्रयोग गरेर उत्पादन गरिने ताइचिन चिउरा स्वाद, गुणस्तर र परम्परागत उत्पादन प्रक्रियाका कारण लोकप्रिय बनेको छ।

भक्तपुर नगरपालिका–६ भालाछेँस्थित लक्ष्मी चिउरा उद्योगका सञ्चालक वीरेन्द्र जति भन्नुहुन्छ, “सामान्य दिनमा भन्दा असार १५ मा माग धेरै गुणा बढ्छ। यस वर्ष मागअनुसार चिउरा उपलब्ध गराउन समेत कठिन भयो।”

स्थानीय अर्थतन्त्रमा योगदान

दही र चिउराको बढ्दो व्यापारले स्थानीय अर्थतन्त्रलाई समेत चलायमान बनाएको छ। दूध उत्पादन गर्ने किसान, डेरी उद्योग, धान उत्पादक किसान, चिउरा उद्योग, खुद्रा व्यापारी तथा यातायात क्षेत्र सबैले असार १५ को बजारबाट प्रत्यक्ष लाभ लिने गरेका छन्।

विशेषगरी भक्तपुरको ताइचिन चिउराले स्थानीय उत्पादनलाई राष्ट्रिय बजारसँग जोड्न सफल भएको छ। वार्षिक करिब ३०० टन चिउरा बिक्री हुनु र असार १५ मा मात्रै ४० टन बिक्री हुनु यसको लोकप्रियताको प्रमाण हो।

संस्कृति जोगाउने पर्व

विश्वव्यापीकरण र बदलिँदो खानपान संस्कृतिका बीच दही–चिउरा खाने परम्पराले नेपाली मौलिक पहिचानलाई जीवित राखेको छ। यो केवल खाना खाने दिन होइन; कृषि, श्रम, उत्पादन, स्वास्थ्य र संस्कृतिलाई एकै सूत्रमा बाँध्ने अवसर पनि हो।

खेतमा रोपाइँ गरिरहेका किसानको अनुहारमा देखिने खुसी, बजारमा दही र चिउरा किन्नेको भीड, स्थानीय उत्पादनप्रतिको विश्वास र नेपालीपनको अनुभूति—यी सबैले असार १५ लाई विशेष बनाउँछन्।

यस वर्ष एकै दिन ७५ लाख लिटर दही र ४० टन ताइचिन चिउरा बिक्री हुनु केवल व्यापारिक तथ्याङ्क होइन, नेपाली समाजले आफ्नो कृषि संस्कृति र परम्पराप्रति देखाएको सम्मानको प्रतिविम्ब पनि हो। किसानको श्रमलाई सम्मान गर्दै दही–चिउराको स्वादमा रमाउने यो परम्पराले कृषि र संस्कृतिबीचको सम्बन्धलाई अझ बलियो बनाइरहेको छ।